اسبينوزا في غزة
«فليكن معلومًا لكم أننا، بحكم قرار الملائكة وحكم القديسين، نُحرِّم ونلعن ونقصي باروخ دي اسبينوزا… وليكن ملعونًا نهارًا وليلًا، ولا يُسمح لأحد أن يكلمه أو يكتب له أو يعاونه».
— من رسالة الحرمان الصادرة عن الجماعة اليهودية في أمستردام (1656)
بهذه الكلمات القاسية أُخرج باروخ اسبينوزا من جماعته، لا بسبب جريمة ارتكبها، بل بسبب أفكار قالها، وأسئلة تجرأ على طرحها. كان ثمن التفكير الأخلاقي عنده العزلة، الفقر، والمراقبة الدائمة، بل ومحاولة الاغتيال. ومع ذلك لم يتراجع، ولم يحوّل ألمه إلى كراهية، بل إلى فلسفة ترى في العقل والرحمة والحرية خلاص الإنسان. من هذا الموقع، يمكن تخيّل اسبينوزا اليوم في غزة، لا كمراقب سياسي، بل كقاضٍ أخلاقي يحاكم الحروب ذاتها، ويجرّم القتل مهما كان هدفه أو مبرره.
لم يرَ اسبينوزا في الحرب بطولة، ولا في القتل مجدًا. في فلسفته الأخلاقية، لا يُقاس الفعل بنواياه المعلنة، بل بنتائجه على الحياة. الخير هو ما يزيد قدرة الإنسان على الوجود والفعل، والشر هو ما يُضعفها أو يسحقها. والحرب، في جوهرها، هي أقصى أشكال إضعاف الحياة: قتل، خوف، دمار، وتحويل الإنسان إلى وسيلة في مشروع أكبر منه. لذلك لا جدوى للحروب، لأنها لا تنتج إلا مزيدًا من العنف، ولا تحلّ الأسباب التي أشعلتها، بل تعيد إنتاجها في دائرة لا تنتهي.
من هذا المنظور، تصبح الحروب لا أخلاقية مهما كانت مبرراتها: دفاعًا عن النفس، تحريرًا للأرض، أو حمايةً للأمن. فحين يُقتل المدني، تُنتهك الأخلاق قبل أن تُنتهك الحدود. وحين تُختزل الحياة الإنسانية في رقم أو “هدف مشروع”، نكون قد دخلنا منطقة العمى الأخلاقي. اسبينوزا لا يعترف بأخلاق الطوارئ، ولا يقبل تعليق القيم باسم الضرورة؛ لأن الضرورة نفسها يجب أن تُفهم بعقل، لا بانفعال.
وتبلغ الحروب ذروتها العبثية حين تُلبس لباس الدين. فالحرب الدينية، في نظر اسبينوزا، ليست سوى سخف مضاعف: سخف القتل، وسخف ادّعاء التكلم باسم الإله. لقد نقد اسبينوزا بشدة تحويل النصوص المقدسة إلى أدوات للهيمنة والعنف، ورأى أن الدين حين يتحالف مع السلطة يفقد روحه الأخلاقية، ويتحوّل إلى أيديولوجيا قتل. من هنا، فإن تحويل الصراع العربي–الإسرائيلي إلى صراع ديني لا يزيده إلا استعصاءً، لأنه ينقله من مجال السياسة القابلة للتفاوض إلى مجال المقدس الذي لا يقبل التسوية، ويجعل القتل طقسًا، والدم قربانًا.
في هذا السياق، تصبح قداسة الروح البشرية أهم من قداسة الأحجار والمعابد. فالمعبد الذي يُبنى على جماجم الأبرياء يفقد قداسته، والأرض التي تُروى بالدم لا تتحول إلى وطن أخلاقي. اسبينوزا، الذي طُرد باسم “نقاء العقيدة”، كان يدرك أن حماية الإنسان أولى من حماية الرموز، وأن الله — إن كان ثمة معنى أخلاقي له — لا يسكن في الجدران، بل في احترام الحياة.
وهنا يلتقي اسبينوزا مع حنّة آرندت في تشخيص “تفاهة الشر”. الشر، في الحرب، لا يظهر دائمًا في صورة وحش متعطش للدم، بل في موظف يطيع الأوامر، وجندي “ينفّذ التعليمات”، وسياسي يبرّر، ومثقف يبرّد الضمير بالمصطلحات. بؤس طاعة الأوامر يكمن في تحويل القتل إلى إجراء روتيني، وإلغاء المسؤولية الفردية باسم الجماعة أو القضية. وهذا الشر التافه لا يميّز بين قتل باسم المقاومة والتحرير، أو قتل باسم الدفاع عن الوطن؛ فالضحية واحدة، والروح المهدورة واحدة.
في مواجهة هذا كله، تبدو فلسفة اللاعنف — في أعين كثيرين — ضعفًا أو مثالية ساذجة. لكنها، فلسفيًا وأخلاقيًا، قوة. قوة العقل في مواجهة الغريزة، وقوة الحياة في مواجهة ثقافة الموت. اللاعنف ليس استسلامًا، بل رفضًا للانخراط في منطق الإبادة. هو دفاع عن الإنسان لا بالسلاح، بل بالمعنى. وقد علّمنا التاريخ أن العنف قد يفرض واقعًا، لكنه لا يصنع سلامًا، بينما اللاعنف، رغم بطئه وكلفته، يفتح أفقًا للعيش المشترك.
ومن هنا تبرز حتمية التعايش كبديل أخلاقي عن الإبادة والفناء. التعايش ليس حبًا رومانسيًا، بل اعتراف متبادل بالوجود. ليس إنكارًا للظلم، بل رفضًا لتحويله إلى مذبحة دائمة. صحيح أن المؤمنين بهذه الفكرة قلة في زمن التطرف واليأس، لكن الأخلاق لم تكن يومًا رأي الأغلبية. اسبينوزا نفسه عاش غريبًا، منبوذًا، لكنه راهن على المستقبل، وعلى إنسان لم يولد بعد.
لو كان اسبينوزا في غزة اليوم، لما حمل علمًا، ولا بندقية، ولا شعارًا. كان سيحمل سؤالًا واحدًا: كيف نحفظ الحياة وسط هذا الجنون؟ وربما كان سيذكّرنا بأن أعظم شجاعة في زمن الحرب ليست القتل، بل الامتناع عنه، وأن أكثر الأفكار راديكالية اليوم هي أن نصرّ على العيش معًا، لا أن نموت معًا.
---------------------------------------------------------------------------
Spinoza in Gaza
“Let it be known that by the decree of the angels and the judgment of the saints, we excommunicate, expel, curse, and damn Baruch de Spinoza…”
— From the writ of excommunication issued by the Jewish community of Amsterdam (1656)
With these harsh words, Baruch Spinoza was expelled from his community—not for a crime he committed, but for ideas he dared to think and questions he dared to ask. The price of ethical thinking was isolation, poverty, constant surveillance, and even an attempted assassination. Yet Spinoza neither retreated nor turned his suffering into hatred. Instead, he transformed it into a philosophy grounded in reason, freedom, and compassion. From this standpoint, one can imagine Spinoza today in Gaza—not as a political commentator, but as an ethical judge putting wars themselves on trial and criminalizing killing regardless of its goals or justifications.
Spinoza never saw war as heroism, nor killing as glory. In his ethical philosophy, actions are not judged by declared intentions but by their effects on life. Good is what increases human power to exist and act; evil is what diminishes or destroys it. War, in its essence, is the most radical negation of life: death, fear, devastation, and the reduction of human beings to mere instruments of a cause greater than themselves. Wars are futile because they produce nothing but further violence, solving none of the causes that ignited them, only reproducing them in an endless cycle.
From this perspective, wars are unethical no matter their justifications—self-defense, liberation, or national security. When civilians are killed, ethics collapses before borders do. When human life is reduced to a number or a “legitimate target,” we enter a zone of moral blindness. Spinoza rejects any ethics of emergency that suspends values in the name of necessity; necessity itself must be understood through reason, not through collective passions.
The absurdity of war reaches its peak when it is sanctified by religion. Religious war, for Spinoza, is a double folly: the folly of killing and the folly of speaking in God’s name. He fiercely criticized the instrumentalization of sacred texts for domination and violence, arguing that religion allied with power loses its moral soul and becomes an ideology of death. Transforming the Israeli–Arab conflict into a religious war only deepens its intractability, shifting it from the realm of political negotiation to the realm of the sacred, where compromise becomes heresy and blood becomes ritual.
Here, the sanctity of the human spirit must outweigh the sanctity of stones and temples. A sanctuary built on the skulls of innocents loses all holiness, and land watered with blood does not become an ethical homeland. Spinoza, himself expelled in the name of “pure doctrine,” understood that protecting human life is more sacred than protecting symbols, and that God—if the term has any ethical meaning—dwells not in walls, but in respect for life.
At this point, Spinoza meets Hannah Arendt in diagnosing the “banality of evil.” Evil in war does not always appear as monstrous cruelty, but as bureaucratic obedience: the official who follows orders, the soldier who “executes commands,” the politician who justifies, the intellectual who anesthetizes conscience with language. The misery of obedience lies in turning killing into routine and dissolving individual responsibility in the collective or the cause. This banal evil makes no moral distinction between killing in the name of resistance and liberation or killing in the name of national defense—the victim is the same, and the violated life is the same.
Against this logic of destruction, nonviolence is often dismissed as weakness or naïve idealism. Yet philosophically and ethically, it is a form of strength: the strength of reason against instinct, of life against the cult of death. Nonviolence is not surrender; it is refusal to participate in the logic of extermination. It defends humanity not with weapons, but with meaning. History shows that violence may impose realities, but it never creates peace, while nonviolence—despite its slowness and cost—opens the horizon of coexistence.
Thus, coexistence emerges as an ethical necessity and an alternative to annihilation and extinction. Coexistence is not romantic love, but mutual recognition of existence; not denial of injustice, but refusal to eternalize it through massacre. Those who believe in this idea may be few in an age of extremism and despair, but ethics has never been the voice of the majority. Spinoza himself lived isolated and rejected, yet he wagered on the future—on a human being yet to be born.
If Spinoza were in Gaza today, he would carry no flag, no rifle, no slogan. He would carry a single question: how can life be preserved amid this madness? And perhaps he would remind us that the greatest courage in times of war is not killing, but refusing to kill—and that the most radical idea today is to insist on living together, rather than dying together.
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
שפינוזה בעזה
“ייוודע לכם כי בגזירת המלאכים ובדין הקדושים אנו מחרימים, מנדּים, מקללים ומגרשים את ברוך דה שפינוזה…”
— מכתב החרם של הקהילה היהודית באמסטרדם (1656)
במילים קשות אלו גורש ברוך שפינוזה מקהילתו — לא בשל פשע שביצע, אלא בשל רעיונות שחשב ושאלות שהעז לשאול. מחירה של המחשבה המוסרית היה בדידות, עוני, מעקב מתמיד ואף ניסיון התנקשות. ואף על פי כן, שפינוזה לא נסוג ולא הפך את סבלו לשנאה, אלא עיצב ממנו פילוסופיה של תבונה, חירות וחמלה. מנקודת מבט זו ניתן לדמיין את שפינוזה היום בעזה — לא כפרשן פוליטי, אלא כשופט מוסרי המעמיד את המלחמות עצמן לדין ומפליל את ההרג, יהיו מטרותיו אשר יהיו.
שפינוזה לא ראה במלחמה גבורה, ולא בהריגה תהילה. בפילוסופיה האתית שלו, מעשים אינם נמדדים בכוונות המוצהרות שלהם אלא בהשפעתם על החיים. הטוב הוא מה שמגדיל את כוחו של האדם להתקיים ולפעול, והרע הוא מה שמחליש או משמיד אותו. המלחמה, במהותה, היא שלילת החיים הקיצונית ביותר: מוות, פחד, הרס והפיכת האדם לאמצעי בפרויקט הגדול ממנו. המלחמות חסרות תוחלת, משום שאינן פותרות את סיבותיהן אלא משעתקות אלימות במעגל אינסופי.
מנקודת מבט זו, המלחמות אינן מוסריות יהיו צידוקיהן אשר יהיו — הגנה עצמית, שחרור או ביטחון לאומי. כאשר אזרחים נהרגים, המוסר קורס לפני שהגבולות קורסים. כאשר חיי אדם מצטמצמים למספר או ל“מטרה לגיטימית”, אנו נכנסים לעיוורון מוסרי. שפינוזה דוחה כל “אתיקה של חירום” המתלה ערכים בשם ההכרח, משום שגם ההכרח חייב להיות מובן באמצעות התבונה ולא באמצעות היצרים.
אבסורד המלחמה מגיע לשיאו כאשר היא מתקדשת בשם הדת. מלחמה דתית, בעיני שפינוזה, היא טמטום כפול: טמטום ההרג וטמטום הדיבור בשם האל. הוא ביקר בחריפות את הפיכת הטקסטים הקדושים לכלי של שליטה ואלימות, וטען כי דת הכפופה לשלטון מאבדת את נשמתה המוסרית והופכת לאידאולוגיה של מוות. הפיכת הסכסוך הערבי–ישראלי לסכסוך דתי רק מעמיקה את קיפאונו, שכן היא מעבירה אותו מתחום הפוליטיקה הניתנת לפשרה אל תחום הקודש, שבו כל פשרה נחשבת כפירה והדם הופך לפולחן.
כאן מתברר כי קדושת הרוח האנושית חשובה מקדושת האבנים והמקדשים. מקדש שנבנה על גולגלות חפים מפשע מאבד כל קדושה, וארץ המושקית בדם אינה הופכת למולדת מוסרית. שפינוזה, שגורש בשם “טוהר האמונה”, הבין כי שמירת חיי אדם קדושה יותר משמירת סמלים, וכי האל — אם יש למושג זה משמעות מוסרית — שוכן בכבוד לחיים ולא בקירות.
בנקודה זו נפגש שפינוזה עם חנה ארנדט באבחון “בנאליות הרוע”. הרוע במלחמה אינו מופיע תמיד כמפלצת, אלא כציות בירוקרטי: פקיד המבצע הוראות, חייל “הממלא פקודות”, פוליטיקאי המצדיק, ואינטלקטואל המרדים את המצפון בשפה. עליבות הציות טמונה בהפיכת ההרג לשגרה ובמחיקת האחריות האישית בשם הקולקטיב או המטרה. הרוע הבנאלי אינו מבחין מוסרית בין הרג בשם ההתנגדות והשחרור לבין הרג בשם ההגנה על המולדת — הקורבן אחד, והחיים שנרמסים הם אותם חיים.
מול היגיון זה, אי־אלימות נתפסת לעיתים כחולשה או נאיביות. אך מבחינה פילוסופית ומוסרית היא כוח: כוח התבונה מול הדחף, וכוח החיים מול פולחן המוות. אי־אלימות איננה כניעה, אלא סירוב להשתתף בלוגיקת ההשמדה. היא מגינה על האנושי לא בנשק, אלא במשמעות. ההיסטוריה מלמדת כי אלימות יכולה לכפות מציאות, אך לעולם אינה יוצרת שלום, בעוד שאי־אלימות — על אף איטיותה ומחירה — פותחת אופק של חיים משותפים.
מכאן נובעת הכרחיות הקיום המשותף כחלופה מוסרית להשמדה ולכיליון. הקיום המשותף אינו אהבה רומנטית, אלא הכרה הדדית בקיום; אינו הכחשת העוול, אלא סירוב להנציחו בטבח. המאמינים ברעיון זה מעטים בעידן של קיצוניות וייאוש, אך המוסר מעולם לא היה דעת הרוב. שפינוזה עצמו חי בבידוד ובדחייה, אך הימר על העתיד — על אדם שעדיין לא נולד.
אילו היה שפינוזה בעזה היום, לא היה נושא דגל, רובה או סיסמה. הוא היה נושא שאלה אחת: כיצד ניתן לשמור על החיים בתוך הטירוף הזה? ואולי היה מזכיר לנו כי האומץ הגדול ביותר בזמן מלחמה איננו ההרג, אלא הסירוב להרוג — וכי הרעיון הרדיקלי ביותר כיום הוא להתעקש לחיות יחד, ולא למות יחד.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Spinoza à Gaza
« Qu’il soit connu que, par le décret des anges et le jugement des saints, nous excommunions, bannissons, maudissons et excluons Baruch de Spinoza… »
— Extrait de la lettre de mise au ban prononcée par la communauté juive d’Amsterdam (1656)
C’est par ces mots d’une violence extrême que Baruch Spinoza fut exclu de sa communauté — non pour un crime qu’il aurait commis, mais pour des idées qu’il avait osé penser et des questions qu’il avait osé poser. Le prix de la pensée éthique fut pour lui l’isolement, la pauvreté, la surveillance constante, et même une tentative d’assassinat. Pourtant, Spinoza ne se rétracta pas et ne transforma pas sa souffrance en haine. Il en fit une philosophie fondée sur la raison, la liberté et la compassion. Depuis cette position, on peut imaginer Spinoza aujourd’hui à Gaza — non comme un analyste politique, mais comme un juge moral mettant les guerres elles-mêmes en accusation et criminalisant le meurtre, quels qu’en soient les objectifs ou les justifications.
Spinoza n’a jamais vu dans la guerre un acte héroïque, ni dans le meurtre une gloire. Dans sa philosophie éthique, les actes ne se jugent pas selon les intentions proclamées, mais selon leurs effets sur la vie. Est bon ce qui augmente la puissance d’exister et d’agir de l’être humain ; est mauvais ce qui l’amoindrit ou la détruit. Or la guerre, dans son essence, est la négation la plus radicale de la vie : mort, peur, destruction, et réduction de l’homme à un simple moyen au service d’une cause qui le dépasse. Les guerres sont vaines, car elles ne résolvent aucune de leurs causes profondes ; elles ne font que reproduire la violence dans un cercle sans fin.
De ce point de vue, les guerres sont immorales quelles que soient leurs justifications — légitime défense, libération ou sécurité nationale. Lorsque des civils sont tués, l’éthique s’effondre avant même que les frontières ne vacillent. Lorsque la vie humaine est réduite à un chiffre ou à une « cible légitime », nous entrons dans une zone d’aveuglement moral. Spinoza refuse toute éthique de l’urgence qui suspendrait les valeurs au nom de la nécessité, car la nécessité elle-même doit être comprise par la raison, et non par les passions collectives.
L’absurdité de la guerre atteint son paroxysme lorsqu’elle se pare du langage du sacré. La guerre religieuse, pour Spinoza, est une double absurdité : l’absurdité de tuer et celle de prétendre parler au nom de Dieu. Il a violemment critiqué l’instrumentalisation des textes sacrés à des fins de domination et de violence, affirmant que la religion, lorsqu’elle s’allie au pouvoir, perd son âme morale et devient une idéologie de mort. Transformer le conflit israélo-arabe en conflit religieux ne fait que l’enfermer davantage, en le déplaçant du champ politique — négociable — vers le champ du sacré, où tout compromis devient hérésie et où le sang se transforme en rituel.
C’est ici que la sacralité de l’âme humaine doit primer sur celle des pierres et des sanctuaires. Un temple bâti sur les crânes des innocents perd toute sainteté, et une terre abreuvée de sang ne devient pas une patrie éthique. Spinoza, lui-même excommunié au nom de la « pureté doctrinale », savait que la protection de la vie humaine est plus sacrée que celle des symboles, et que Dieu — si ce mot conserve un sens moral — n’habite pas les murs, mais le respect de la vie.
À ce point, Spinoza rejoint Hannah Arendt dans le diagnostic de la « banalité du mal ». Le mal, en temps de guerre, ne se manifeste pas toujours sous les traits d’un monstre sanguinaire, mais sous ceux de l’obéissance bureaucratique : le fonctionnaire qui applique les ordres, le soldat qui « exécute les consignes », le responsable politique qui justifie, l’intellectuel qui anesthésie les consciences par le langage. La misère de l’obéissance consiste à transformer le meurtre en routine et à dissoudre la responsabilité individuelle dans le collectif ou dans la cause. Cette banalité du mal ne distingue pas moralement entre tuer au nom de la résistance et de la libération, ou tuer au nom de la défense de la patrie : la victime est la même, et la vie profanée est la même.
Face à cette logique de destruction, la philosophie de la non-violence est souvent perçue comme une faiblesse ou une naïveté idéaliste. Pourtant, sur les plans philosophique et moral, elle constitue une véritable force : la force de la raison contre l’instinct, et celle de la vie contre le culte de la mort. La non-violence n’est pas une reddition, mais un refus de participer à la logique de l’extermination. Elle défend l’humain non par les armes, mais par le sens. L’histoire montre que la violence peut imposer des faits, mais qu’elle ne produit jamais la paix, tandis que la non-violence — malgré sa lenteur et son coût — ouvre un horizon de coexistence.
De là découle la nécessité du vivre-ensemble comme alternative morale à l’anéantissement et à la disparition. Le vivre-ensemble n’est pas un amour romantique, mais une reconnaissance mutuelle de l’existence ; ce n’est pas le déni de l’injustice, mais le refus de la transformer en massacre perpétuel. Ceux qui croient en cette idée sont peu nombreux à l’ère de l’extrémisme et du désespoir, mais l’éthique n’a jamais été l’opinion de la majorité. Spinoza lui-même vécut rejeté et solitaire, mais il paria sur l’avenir — sur un être humain qui n’était pas encore né.
Si Spinoza était aujourd’hui à Gaza, il ne porterait ni drapeau, ni fusil, ni slogan. Il porterait une seule question : comment préserver la vie au cœur de cette folie ? Et peut-être nous rappellerait-il que le plus grand courage en temps de guerre n’est pas de tuer, mais de refuser de tuer — et que l’idée la plus radicale aujourd’hui est de s’obstiner à vivre ensemble, plutôt que de mourir ensemble.
.png)
تعليقات
إرسال تعليق