رسالة مفتوحة : ما زلنا داخل الشاحنة: تأملات في “Arénas” و”Hna Jina”

A translation of the letter is provided below. תרגום של המכתב מופיע בהמשך.

إلى الفنانة Neta Elkayam،

وإلى الفنان Amit Hai Cohen،
شريكها في الحياة والفن والذاكرة،

تحية محبة وتقدير من المغرب،
من هذه الضفة الجنوبية للمتوسط، حيث ما تزال الذاكرة تحتفظ بأصداء الخطوات القديمة، وباللغات التي اختلطت في الأسواق والموانئ والأحياء، وبالأغاني التي عبرت الحدود أكثر مما عبرتها الجيوش والسياسات.

لقد تابعت ألبومكما “Arénas” بقدر كبير من التأمل، ولم أتعامل معه كألبوم موسيقي فقط، بل كعملٍ بصري–فلسفي يعيد التفكير في معنى المنفى والاقتلاع والذاكرة.
وشعرتُ أن فيديو كليب “Hna Jina” تحديدًا ليس مجرد عمل غنائي، بل قصيدة سينمائية عن البشر حين يفقدون يقين المكان.

منذ المشاهد الأولى، بدت لي الشاحنة التي تتكرر داخل الكليب وكأنها مركز المعنى كله.
فهي ليست مجرد وسيلة نقل، بل استعارة ضخمة للقرن العشرين نفسه:
قرن الحروب، والهجرات الجماعية، والحدود المتحركة، والبشر الذين وجدوا أنفسهم فجأة داخل مركبات التاريخ دون أن يعرفوا إلى أين يأخذهم الطريق.

داخل هذه الشاحنة تتجاور وجوه مختلفة:
اليهودي المتدين، العربي البدوي، المرأة، الطفل، العجوز، الزوجان، الخائفون، والصامتون…
وكأن العمل يقول إن المنفى لا يختار ضحاياه وفق هوية واحدة، بل يمر فوق الجميع.

لقد شعرتُ أن الكليب لا يتحدث فقط عن هجرة اليهود المغاربة أو عن الذاكرة اليهودية الشرقية، بل عن المأساة المتوسطية كلها.
عن البشر الذين اضطروا إلى الرحيل، أحيانًا خوفًا، وأحيانًا طردًا، وأحيانًا بسبب انهيار العالم الذي كانوا يعرفونه.

هناك لحظات في العمل جعلتني أفكر في التوازي المؤلم بين نكبة العرب الفلسطينيين، وبين اقتلاع جماعات يهودية كثيرة من أوطانها العربية.
ليس باعتبار التجربتين متطابقتين سياسيًا أو تاريخيًا، بل باعتبارهما جرحين إنسانيين كبيرين وُلدا من نفس القرن العنيف.
فالإنسان حين يُقتلع من لغته وحيّه وذكرياته يتحول إلى كائن يحمل وطنه داخله بدل أن يسكنه.

وقد بدا لي هذا المعنى واضحًا جدًا في مشهد الصراع بين العربي واليهودي داخل الشاحنة.
لم أقرأ ذلك المشهد كإعادة إنتاج ثنائية “العدو”، بل كنوع من تفكيكها.
فكلاهما محاصر داخل نفس الفضاء الضيق، وكلاهما يتحرك نحو المجهول، وكلاهما خائف، حتى وإن اختلفت الروايات والهويات.

كان المشهد بالنسبة لي شديد الذكاء فنيًا، لأنه لا يقدّم الصراع كحقيقة أبدية، بل كأثر من آثار الخوف والاقتلاع.
وكأن الكليب يلمّح إلى أن البشر، حين يُرمى بهم داخل شاحنة التاريخ، يبدأون أحيانًا في محاربة بعضهم لأنهم عاجزون عن محاربة المصير نفسه.

كما أثّر فيّ كثيرًا حضور المناضل اليهودي المغربي اليساري Reuven Abergel وهو يرتدي الكوفية الفلسطينية.
لقد بدا هذا المشهد صغيرًا بصريًا لكنه بالغ الكثافة رمزيًا.
فهو لا يقدَّم كشخصية فولكلورية أو كشعار سياسي جاهز، بل كعلامة على إمكانية وجود ذاكرة يهودية شرقية نقدية، ترفض اختزال اليهودي في صورة واحدة مغلقة.

وجوده داخل العمل أعاد إلى ذهني تاريخ حركة “الفهود السود” في إسرائيل، وصوت اليهود الشرقيين الذين عاشوا بدورهم أشكالًا من التهميش الاجتماعي والثقافي بعد الهجرة.
ولذلك بدا حضوره مع الكوفية الفلسطينية وكأنه محاولة لبناء جسر أخلاقي بين آلامٍ مختلفة بدل تحويلها إلى منافسة بين الضحايا.

ما أعجبني في “Hna Jina” أنكما لم تسقطا في فخ النوستالجيا السهلة.
فالمغرب داخل العمل لا يظهر كجنة مفقودة، بل كذاكرة معقدة:
جميلة، مؤلمة، متناقضة، ومليئة بالأصوات التي لم تكتمل حكاياتها.

حتى الموسيقى نفسها بدت لي وكأنها تتحرك مثل قافلة عبور.
الإيقاعات المغربية، الأنفاس الأندلسية، النبضات الإلكترونية، والغناء الذي يبدو أحيانًا كأنه صلاة وأحيانًا كأنه نداء استغاثة…
كل ذلك جعل الألبوم يبدو كأنه أرشيف عاطفي للمنفى أكثر منه مشروعًا موسيقيًا فقط.

أما اختيار اسم “Arénas”، المرتبط بمخيم العبور في مرسيليا، فقد بدا لي عبقريًا من الناحية الرمزية.
لأن هذا المكان لا يمثل الوصول، بل يمثل “المرحلة بين مرحلتين”، تلك اللحظة التي لا يعود فيها الإنسان ينتمي بالكامل إلى الماضي، ولم يصل بعد إلى المستقبل.

وفي النهاية شعرتُ أن عبارة “حْنا جينا” نفسها ليست إعلان وصول بقدر ما هي سؤال وجودي كبير:
هل وصلنا فعلًا؟
أم أننا ما زلنا جميعًا داخل الشاحنة، نعبر من منفى إلى آخر؟

شكرًا لكما على هذا العمل الإنساني العميق،
وعلى هذه الشجاعة الفنية في مواجهة الذاكرة بدل الهروب منها،
وعلى إعادة فتح النوافذ بين ضفتي المتوسط، ليس عبر السياسة، بل عبر الفن والموسيقى والإنسان.

مع خالص المحبة والتقدير من المغرب،
عبد الحميد أبوزرة

-------------------------------------------------------------------------------------------

To the artist Neta Elkayam,

and to the artist Amit Hai Cohen,

her companion in life, art, and memory,

Warm greetings from Morocco,

from this southern shore of the Mediterranean where memory still carries the echoes of old footsteps, the mingling of languages in ports and neighborhoods, and songs that crossed borders more easily than armies and politics ever did.

I followed your album “Arénas” with deep contemplation. I did not experience it merely as a musical album, but as a visual and philosophical work that rethinks exile, displacement, and memory.

And I felt that the music video “Hna Jina” in particular is not simply a song, but a cinematic poem about human beings when they lose the certainty of belonging.

From the very first scenes, the truck that repeatedly appears in the video seemed to me to be the center of meaning itself.

It is not merely a vehicle, but a vast metaphor for the twentieth century:

the century of wars, mass migrations, moving borders, and human beings suddenly finding themselves inside the machinery of history without knowing where the road would take them.

Inside this truck, different faces coexist:

the religious Jew, the Arab Bedouin, the woman, the child, the elderly, the frightened, the silent…

as if the work is saying that exile does not choose its victims according to one identity alone.

I felt that the video does not speak only about Moroccan Jewish migration or Eastern Jewish memory, but about the entire Mediterranean tragedy itself:

about people who were forced to leave, sometimes out of fear, sometimes through expulsion, and sometimes because the world they knew simply collapsed.

There were moments in the work that made me think about the painful parallel between the Nakba of Palestinian Arabs and the uprooting of many Jewish communities from Arab countries.

Not because the two experiences are politically or historically identical, but because they are two immense human wounds born from the same violent century.

When a human being is uprooted from language, neighborhood, and memories, they begin carrying their homeland inside themselves instead of living within it.

This meaning became especially powerful in the scene of conflict between the Arab and the Jew inside the truck.

I did not read that scene as a reproduction of hostility, but rather as a deconstruction of it.

Both are trapped within the same narrow space, both are moving toward the unknown, and both are afraid, even if their narratives and identities differ.

For me, the scene was artistically brilliant because it does not present conflict as an eternal truth, but as one of the consequences of fear and displacement.

It is as if the video suggests that when human beings are thrown into the truck of history, they sometimes begin fighting each other because they are powerless against fate itself.

I was also deeply moved by the appearance of the Moroccan Jewish leftist activist Reuven Abergel wearing the Palestinian keffiyeh.

Visually, the scene is brief, yet symbolically dense.

He does not appear as a folkloric figure or as a ready-made political slogan, but as a reminder that within Moroccan Jewish memory itself there are critical and humanistic voices refusing to reduce identity into one closed narrative.

His presence reminded me of the history of the Israeli Black Panthers movement, and of Mizrahi Jews who themselves experienced forms of social and cultural marginalization after migration.

That is why his appearance with the Palestinian keffiyeh felt like an attempt to build an ethical bridge between different pains rather than turning suffering into a competition between victims.

What I admired most in “Hna Jina” is that you both avoided the trap of easy nostalgia.

Morocco in the video does not appear as a lost paradise, but as a complex memory:

beautiful, painful, contradictory, and filled with unfinished stories.

Even the music itself seemed to move like a caravan in transit.

Moroccan rhythms, Andalusian breaths, electronic pulses, and singing that sometimes feels like a prayer and at other times like a cry for help…

all of this made the album feel like an emotional archive of exile more than simply a musical project.

The title “Arénas,” connected to the transit camp in Marseille, also struck me as symbolically brilliant.

Because this place does not represent arrival, but rather “the stage between two stages,” that suspended moment when a person no longer fully belongs to the past and has not yet arrived in the future.

In the end, I felt that the phrase “Hna Jina” itself is not really a declaration of arrival, but a profound existential question:

Have we truly arrived?

Or are we all still inside the truck, traveling from one exile to another?

Thank you both for this deeply human work,

for the artistic courage to confront memory instead of escaping it,

and for reopening windows between the shores of the Mediterranean not through politics, but through art, music, and humanity.

With sincere admiration from Morocco,

  Abdelhamid Abouzra

-----------------------------------------------------

לזמרת והאמנית נטע אלקיים,
ולאמן עמית חי כהן,
שותפה לחיים, לאמנות ולזיכרון,

ברכות חמות ממרוקו,
מהחוף הדרומי של הים התיכון, שבו הזיכרון עדיין נושא את הד echoes של צעדים ישנים, את ערבוב השפות בנמלים ובשכונות, ואת השירים שחצו גבולות בקלות רבה יותר מצבאות ופוליטיקה.

עקבתי אחרי האלבום שלכם “Arénas” מתוך התבוננות עמוקה.
לא חוויתי אותו רק כאלבום מוזיקלי, אלא כיצירה חזותית ופילוסופית שחושבת מחדש על גלות, עקירה וזיכרון.
והרגשתי שהקליפ “Hna Jina” במיוחד איננו רק שיר, אלא פואמה קולנועית על בני אדם כאשר הם מאבדים את הוודאות של השייכות.

מן הסצנות הראשונות, המשאית החוזרת שוב ושוב בקליפ נראתה לי כמרכז המשמעות כולה.
היא איננה רק כלי תחבורה, אלא מטאפורה עצומה למאה העשרים עצמה:
מאה של מלחמות, הגירות המוניות, גבולות נעים, ובני אדם שמוצאים את עצמם לפתע בתוך מכונת ההיסטוריה מבלי לדעת לאן הדרך מובילה אותם.

בתוך המשאית מתקיימים יחד פנים שונות:
היהודי הדתי, הבדואי הערבי, האישה, הילד, המבוגר, המפוחדים והשותקים…
כאילו היצירה אומרת שהגלות איננה בוחרת את קורבנותיה לפי זהות אחת בלבד.

הרגשתי שהקליפ איננו מדבר רק על הגירת יהודי מרוקו או על הזיכרון היהודי־המזרחי, אלא על הטרגדיה הים־תיכונית כולה:
על אנשים שנאלצו לעזוב — לפעמים מתוך פחד, לפעמים בעקבות גירוש, ולפעמים משום שהעולם שהכירו פשוט קרס.

היו רגעים ביצירה שגרמו לי לחשוב על ההקבלה הכואבת בין הנכבה של הפלסטינים לבין עקירת קהילות יהודיות רבות מארצות ערב.
לא משום ששתי החוויות זהות פוליטית או היסטורית, אלא משום שמדובר בשני פצעים אנושיים עצומים שנולדו מתוך אותה מאה אלימה.
כאשר אדם נעקר משפתו, משכונתו ומזיכרונותיו, הוא מתחיל לשאת את מולדתו בתוכו במקום לחיות בתוכה.

המשמעות הזו הופיעה בעוצמה מיוחדת בסצנת העימות בין הערבי ליהודי בתוך המשאית.
לא ראיתי בסצנה הזו שחזור של איבה, אלא פירוק שלה.
שניהם כלואים בתוך אותו מרחב צר, שניהם נעים אל הלא־נודע, ושניהם מפחדים — גם אם הסיפורים והזהויות שלהם שונים.

בעיניי זו הייתה סצנה מבריקה מבחינה אמנותית, משום שהיא איננה מציגה את הסכסוך כאמת נצחית, אלא כאחת התוצאות של פחד ועקירה.
כאילו הקליפ רומז שכאשר בני אדם נזרקים אל תוך משאית ההיסטוריה, הם מתחילים לעיתים להילחם זה בזה מפני שהם חסרי אונים מול הגורל עצמו.

גם הופעתו של הפעיל השמאלי היהודי־מרוקאי ראובן אברג'ל כשהוא עוטה כאפייה פלסטינית ריגשה אותי מאוד.
מבחינה חזותית זו סצנה קצרה, אך עמוסת משמעות סמלית.
הוא איננו מופיע כדמות פולקלוריסטית או כסיסמה פוליטית מוכנה מראש, אלא כתזכורת לכך שגם בתוך הזיכרון היהודי־מרוקאי קיימים קולות ביקורתיים ואנושיים המסרבים לצמצם את הזהות לסיפור סגור אחד.

נוכחותו הזכירה לי את ההיסטוריה של תנועת “הפנתרים השחורים” בישראל, ואת יהודי המזרח שחוו בעצמם צורות של הדרה חברתית ותרבותית לאחר ההגירה.
לכן הופעתו עם הכאפייה הפלסטינית הרגישה כמו ניסיון לבנות גשר מוסרי בין כאבים שונים, במקום להפוך את הסבל לתחרות בין קורבנות.

מה שהערכתי במיוחד ב־“Hna Jina” הוא שלא נפלתם למלכודת הנוסטלגיה הפשוטה.
מרוקו בקליפ איננה מוצגת כגן עדן אבוד, אלא כזיכרון מורכב:
יפה, כואב, סותר ומלא בסיפורים שלא הושלמו.

אפילו המוזיקה עצמה נעה כמו שיירת מעבר.
מקצבים מרוקאים, נשימות אנדלוסיות, פולסים אלקטרוניים ושירה שלפעמים נשמעת כתפילה ולפעמים כקריאת מצוקה…
כל אלה הפכו את האלבום לארכיון רגשי של גלות יותר מאשר רק פרויקט מוזיקלי.

גם הבחירה בשם “Arénas”, הקשור למחנה המעבר במרסיי, נראתה לי מבריקה מבחינה סמלית.
מפני שהמקום הזה איננו מייצג הגעה, אלא “שלב בין שני שלבים” — אותו רגע תלוי שבו האדם כבר איננו שייך לחלוטין לעבר, ועדיין לא הגיע אל העתיד.

ובסופו של דבר הרגשתי שהביטוי “Hna Jina” איננו באמת הכרזת הגעה, אלא שאלה קיומית עמוקה:
האם באמת הגענו?
או שכולנו עדיין בתוך המשאית, נעים מגלות אחת לאחרת?

תודה לשניכם על היצירה האנושית העמוקה הזו,
על האומץ האמנותי להתמודד עם הזיכרון במקום לברוח ממנו,
ועל פתיחת החלונות מחדש בין חופי הים התיכון — לא דרך פוליטיקה, אלא דרך אמנות, מוזיקה ואנושיות.

בהערכה עמוקה ממרוקו,
עבד אלחמיד אבוזרע