يونا الفاسي… حين تصبح الدارجة المغربية لغة سلام

 يونا الفاسي… حين تصبح الدارجة المغربية لغة سلام
עברית בתחתית המאמר  / English at the bottom of the article / Français au bas de l’article

في زمنٍ تتكاثر فيه الصراعات، وتعلو فيه أصوات القطيعة وسوء الفهم، تمرّ أحيانًا مبادرات ثقافية هادئة لا تُحدث ضجيجًا، لكنها تُراكم أثرًا عميقًا وبعيد المدى. من بين هذه المبادرات، يبرز اسم يونا الفاسي، الباحث والمعلّم المغربي–الإسرائيلي، الذي اختار طريق اللغة والتراث لبناء الجسور، وجعل من الدارجة المغربية أداةً للتواصل، واستعادة الذاكرة، وصناعة السلام.

مشروع يونا الفاسي لتعليم الدارجة لليهود من أصول مغربية في إسرائيل وخارجها لا يمكن اختزاله في كونه برنامجًا لغويًا تقنيًا. إنّه مشروع ثقافي وإنساني في جوهره، يقوم على إعادة وصل ما انقطع بين أجيالٍ من المهاجرين وذاكرتهم الأولى، وعلى الإيمان بأن اللغة ليست مجرد وسيلة للتخاطب، بل حاملة للتاريخ، والمشاعر، والقيم المشتركة.

ثورة هادئة بلا شعارات

لا يقود يونا الفاسي ثورة صاخبة، ولا يرفع شعارات أيديولوجية. ثورته تربوية بامتياز: درس في الدارجة، شرح كلمات أغنية مغربية قديمة، استحضار مثل شعبي، أو رواية حكاية كانت تُروى في بيوت فاس ومكناس والدار البيضاء. في هذه التفاصيل الصغيرة، يستعيد المتعلمون لغة الجدّات، ونبرة البيوت، ودفء الذاكرة الجماعية.

في مجتمع إسرائيلي متعدّد الهويات، عرفت فيه لغات المهاجرين، ومن بينها الدارجة المغربية، فترات من التهميش لصالح مركزية لغوية وثقافية، يفتح مشروع «ليمود دارجة» فضاءً بديلًا يعيد الاعتبار للهوية المغربية، ويمنحها حق الظهور والتداول في المجال العام.

من البحث الأكاديمي إلى الفعل الثقافي

ينتمي يونا الفاسي إلى جيلٍ أدرك أن الحفاظ على التراث لا يتحقق عبر التوثيق وحده، بل عبر إعادته إلى الحياة اليومية. باحث في قضايا الهوية والشتات، ومهتم بسوسيولوجيا الهجرة والثقافة، حوّل اهتمامه الأكاديمي إلى ممارسة تربوية حيّة، تُزاوج بين المعرفة والوجدان.

في منهجه التعليمي، لا تُدرَّس الدارجة بوصفها قواعد جامدة، بل بوصفها لغة سياق وحياة: موسيقى، أمثال، نكات، حكايات، وعادات اجتماعية. هكذا، يتعلّم المتدرّب اللغة كما عاشت في فضائها الطبيعي، لا كما تُختزل في كتب.

يهود مغاربة… ذاكرة موزعة على العالم

لا يقتصر جمهور المشروع على إسرائيل وحدها. فاليهود المغاربة منتشرون اليوم في فرنسا، وكندا، والولايات المتحدة، وأمريكا اللاتينية، وغيرها. ومع تعاقب الأجيال، تراجعت الدارجة المغربية لصالح لغات بلدان الإقامة، وباتت لغة الأجداد حاضرة في الوجدان أكثر من الاستعمال.

هنا وجد مشروع يونا الفاسي صداه الحقيقي، خاصة لدى أبناء الجيلين الثاني والثالث، الذين يبحثون عن مفتاح لفهم أغاني الأعراس، وعبارات الدعاء، ونكات الجدّات، ودفء النداءات اليومية. عبر الدروس الحضورية والمنصات الرقمية، أعاد «ليمود دارجة» وصل ما فرّقته الجغرافيا، مؤكّدًا أن اللغة قادرة على عبور الحدود كما فعلت الهجرة ذات يوم.

الدارجة… لغة تعايش قبل أن تكون لغة كلام

يتجاوز مشروع يونا الفاسي التعليم اللغوي ليقدّم الدارجة باعتبارها لغة تعايش. فقد تشكّلت هذه اللغة تاريخيًا في فضاء مغربي تعدّدي، عاش فيه المسلمون واليهود والأمازيغ جنبًا إلى جنب، وتقاسموا السوق، والفرح، والحزن، والكلمة اليومية.

حين يتعلّم المتدرّب الدارجة، يتعلّم معها هذا الإرث من التعايش، ويكتشف كيف تحمل الكلمات قيم الاحترام، والسخرية اللطيفة، والحكمة الشعبية. من هنا، تصبح اللغة وسيلة لبناء جسور إنسانية، وتذكيرًا بأن السلام لا يبدأ من الموائد السياسية فقط، بل من الكلمات التي نتبادلها في حياتنا اليومية.

خزان القيم المغربية

الدارجة المغربية ليست “لهجة” هامشية، بل خزانٌ غنيّ للثقافة والقيم: روح الدعابة، التسامح، الذكاء العملي، والقدرة على التكيّف. في الأمثال والأغاني والتعابير اليومية، تتجسّد رؤية مغربية للحياة تقدّر الجماعة، والكرامة، والفرح المشترك.

من خلال مشروعه، يساهم يونا الفاسي في إعادة الاعتبار للتراث المغربي اليهودي، ودمجه ضمن السردية الواسعة للثقافة المغربية، بعيدًا عن الاختزال أو النسيان.

سفير سلام بلا لقب

من دون منصب رسمي، ومن خارج القنوات الدبلوماسية، يمارس يونا الفاسي دور سفير سلام ثقافي. سلامٌ يقوم على الاعتراف المتبادل، وعلى استعادة المشترك الإنساني عبر اللغة والذاكرة.

في زمن الاستقطاب والهويات المتصارعة، يذكّرنا مشروعه بأن الكلمة قد تكون أبلغ من الخطاب، وأن تعليم الدارجة المغربية يمكن أن يكون فعل مقاومة للنسيان، وجسرًا للتفاهم، ودعوةً إلى مستقبلٍ تُصغي فيه الهويات لبعضها بدل أن تتصادم.

هكذا، لا يبدو تعليم الدارجة مجرد درس لغة، بل مشروعًا حضاريًا صغيرًا في حجمه، كبيرًا في أثره؛ مشروعًا يؤكد أن السلام يبدأ أحيانًا من كلمة بسيطة، تُقال بلهجة دافئة، وتحمل في طيّاتها تاريخًا من العيش المشترك.

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

יונה אלפסי… כשהדאריג׳ה המרוקאית הופכת לשפת שלום

בעידן שבו מתרבים הסכסוכים וקולות הניכור גוברים, יש יוזמות תרבותיות שקטות שאינן מעוררות רעש, אך השפעתן עמוקה ומתמשכת. אחת מהיוזמות הללו היא פועלו של יונה אלפסי, חוקר ומורה מרוקאי–ישראלי, שבחר בשפה ובמורשת כדרך לבניית גשרים, והפך את הדאריג׳ה המרוקאית לכלי של תקשורת, זיכרון ושלום.

הפרויקט של יונה אלפסי להוראת דאריג׳ה ליהודים ממוצא מרוקאי בישראל ומחוצה לה אינו רק תוכנית לימוד לשונית. זהו מיזם תרבותי ואנושי במהותו, המבקש לחבר מחדש דורות של מהגרים לשפת הבית והסבים, מתוך אמונה ששפה היא לא רק אמצעי דיבור, אלא נושאת של היסטוריה, רגשות וערכים משותפים.

מהפכה שקטה ללא סיסמאות

יונה אלפסי אינו מוביל מהפכה רועשת ואינו משתמש בסיסמאות אידאולוגיות. המהפכה שלו חינוכית: שיעור בדאריג׳ה, הסבר למילים של שיר מרוקאי ישן, פתגם עממי או סיפור שנשמע בעבר בבתים של פאס, מקנס וקזבלנקה. דרך הפרטים הקטנים הללו, הלומדים משחזרים את שפת הסבתות ואת החום של הזיכרון הקולקטיבי.

בחברה הישראלית רבת-הזהויות, שבה שפות מהגרים — ובהן הדאריג׳ה — נדחקו בעבר לשוליים, פותח פרויקט “לימוד דאריג׳ה” מרחב חדש שמחזיר למורשת המרוקאית את מקומה הלגיטימי במרחב הציבורי.

בין מחקר אקדמי לעשייה תרבותית

יונה אלפסי שייך לדור שהבין כי שימור מורשת אינו מתמצה בתיעוד, אלא בהחזרתה לחיי היומיום. כחוקר זהות וגלות וכמי שמתעניין בסוציולוגיה של הגירה ותרבות, הוא תרגם את הידע האקדמי שלו לפדגוגיה חיה המשלבת ידע ורגש.

בשיטתו, הדאריג׳ה אינה נלמדת ככללים יבשים, אלא כשפת חיים: מוזיקה, פתגמים, הומור, סיפורים והרגלים חברתיים. כך נלמדת השפה כפי שחיה במרחבה הטבעי.

יהודים מרוקאים — זיכרון הפזור בעולם

הפרויקט פונה לא רק לישראל. יהודים מרוקאים חיים כיום בצרפת, קנדה, ארצות הברית ואמריקה הלטינית. עם השנים, הדאריג׳ה נדחקה מפני שפות ההגירה, והפכה לזיכרון יותר מאשר לשפה חיה.

כאן מצא הפרויקט את קהלו — בעיקר בני הדור השני והשלישי, המבקשים להבין שירי חתונות, ברכות, בדיחות סבתא ושפת הבית. באמצעות שיעורים פרונטליים ופלטפורמות דיגיטליות, הדאריג׳ה חוצה גבולות מחדש.

הדאריג׳ה — שפת דו-קיום

מעבר ללימוד שפה, מציג יונה אלפסי את הדאריג׳ה כשפת דו-קיום. היא נולדה במרחב מרוקאי רב-תרבותי, שבו מוסלמים, יהודים ואמזיגים חיו זה לצד זה וחלקו את חיי היומיום.

לימוד הדאריג׳ה הוא לימוד של מורשת של כבוד הדדי, חוכמה עממית והומור עדין — תזכורת לכך ששלום מתחיל במילים שאנו מחליפים.

שגריר שלום ללא תואר

ללא תפקיד רשמי, יונה אלפסי פועל כשגריר שלום תרבותי. פרויקט קטן בממדיו, אך גדול בהשפעתו, שמזכיר כי לפעמים שלום מתחיל במילה פשוטה, הנאמרת במבטא חמים ונושאת סיפור משותף.

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Yona Alfassi: When Moroccan Darija Becomes a Language of Peace

In a time marked by growing conflicts and louder voices of division, some cultural initiatives move quietly, without noise, yet leave a deep and lasting impact. Among these initiatives stands Yona Alfassi, a Moroccan-Israeli researcher and educator who chose language and heritage as a path to building bridges, turning Moroccan Darija into a tool of communication, memory, and peace.

Alfassi’s project of teaching Darija to Jews of Moroccan origin in Israel and across the diaspora is far more than a language program. It is a cultural and human endeavor that reconnects generations of migrants with their ancestral language, grounded in the belief that language carries history, emotions, and shared values.

A Quiet Revolution

Yona Alfassi leads no loud revolution and raises no ideological slogans. His revolution is educational: a Darija lesson, the explanation of an old Moroccan song, a popular proverb, or a folk story once told in the homes of Fez, Meknes, or Casablanca. Through these details, learners rediscover the language of their grandmothers and the warmth of collective memory.

In Israel’s multi-layered society, where immigrant languages were often marginalized, the “Limud Darija” project restores Moroccan identity to the public cultural space.

From Academia to Cultural Action

A scholar of identity and diaspora, Alfassi understands that heritage is preserved not by archiving alone, but by everyday use. His teaching method blends academic insight with lived culture, presenting Darija as music, humor, stories, and social context — a living language rather than a set of rules.

A Diaspora Reconnected

Moroccan Jews today live across France, Canada, the United States, and Latin America. Over time, Darija faded from daily use, surviving mainly in memory. Alfassi’s project resonates strongly with second- and third-generation descendants seeking to understand wedding songs, family expressions, and everyday warmth. Through in-person courses and digital platforms, Darija once again crosses borders.

Darija as a Language of Coexistence

Darija emerged from a plural Moroccan society where Muslims, Jews, and Amazighs shared daily life. Learning it means engaging with a heritage of coexistence, respect, and popular wisdom — a reminder that peace begins with shared words.

A Cultural Ambassador of Peace

Without an official title, Yona Alfassi acts as a cultural ambassador of peace. His modest-sized project carries a powerful message: peace can begin with a simple word, spoken in a warm accent, carrying a shared story.

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Yona Alfassi : quand la darija marocaine devient une langue de paix

À une époque marquée par la multiplication des conflits et la montée des discours de rupture, certaines initiatives culturelles avancent discrètement, sans bruit, mais avec un impact profond et durable. Parmi elles, se distingue Yona Alfassi, chercheur et enseignant maroco-israélien, qui a fait de la darija marocaine un outil de mémoire, de dialogue et de paix.

Son projet d’enseignement de la darija aux Juifs d’origine marocaine en Israël et dans la diaspora dépasse largement l’apprentissage linguistique. Il s’agit d’un projet culturel et humain visant à reconnecter les générations issues de la migration à la langue des ancêtres, en partant du principe que la langue porte l’histoire, les émotions et les valeurs communes.

Une révolution silencieuse

La révolution de Yona Alfassi n’est ni bruyante ni idéologique. Elle est pédagogique : un cours de darija, l’analyse d’une chanson marocaine, un proverbe populaire ou un conte transmis dans les foyers de Fès, Meknès ou Casablanca. À travers ces gestes simples, les apprenants retrouvent la langue des grands-mères et la chaleur de la mémoire collective.

Dans une société israélienne plurielle où les langues des migrants ont souvent été marginalisées, le projet « Limud Darija » redonne à l’identité marocaine sa place légitime dans l’espace public.

De la recherche à l’action culturelle

Spécialiste des questions d’identité et de diaspora, Yona Alfassi sait que le patrimoine ne se préserve pas uniquement par l’archivage, mais par son usage vivant. Sa méthode pédagogique intègre musique, humour, récits et contexte social, faisant de la darija une langue vivante et incarnée.

Une diaspora reconnectée

Aujourd’hui, les Juifs marocains vivent en France, au Canada, aux États-Unis et en Amérique latine. Avec le temps, la darija s’est estompée au profit des langues d’accueil. Le projet trouve ainsi un écho particulier auprès des deuxième et troisième générations désireuses de comprendre les chansons de mariage, les expressions familiales et la chaleur du quotidien.

La darija, langue du vivre-ensemble

Née dans un espace marocain pluriel, où musulmans, juifs et amazighs coexistaient, la darija porte en elle un héritage de respect et de sagesse populaire. L’apprendre, c’est renouer avec une culture du vivre-ensemble et rappeler que la paix commence par les mots.

Un ambassadeur de paix sans titre officiel

Sans mandat diplomatique, Yona Alfassi agit comme un ambassadeur culturel de la paix. Un projet modeste par sa taille, mais immense par sa portée, qui nous rappelle que la paix peut commencer par un mot simple, prononcé avec un accent familier et porteur d’une histoire commune.